21ος Αιώνας ή Μεσαίωνας;

Με την ανάρτηση αυτή επιχειρώ μια αλληγορική προσέγγιση στα γεγονότα της επικαιρότητας, όχι από τη σκοπιά του αποτιμητή, πόσο μάλλον του μελλοντικού ιστορικού, αλλά από αυτήν του άναυδου πολίτη. Και ειδικά του κορίνθιου, πού έζησε ένα βράδυ 'ταραχών' στην πόλη του κατά το οποίο η ακραία συντηρητική, επαρχιώτικη, βλαχομερακλίδικη προσέγγιση των δημοτικών αρχόντων, με έκανε να ντρέπομαι για άλλη μια φορά. Μοιραία αναδύονται ξανά και ξανά τα παλαιά ερωτήματα για τις αρετές της καλής διακυβέρνησης και τους κανόνες της κοινωνικής συνοχής. Μετά τον συγκεντρωτισμό του 20ού αιώνα, θα είναι ο 21ος μια εποχή επανανακάλυψης της τοπικότητας; Πώς αυτή η τόσο επιζητούμενη τοπική αυτονομία θα αναμιχθεί δημιουργικά με την πανταχού παρούσα παγκοσμιότητα; Μπορεί στη σύγχρονη εποχή να περιθωριοποιείται μια κοινωνική ομάδα, όπως κάποτε οι Βενετσιάνοι περιόριζαν τους εβραίους στην περιοχή ghetto της Βενετίας, εξ'ού και ο σχετικός όρος; Ποιός μπορεί να είναι λοιπόν ο ρόλος μιας σύγχρονης δημοτικής αρχής σε εξεγέρσεις σαν την τωρινή (εκτός από το να προσπαθεί να αναστηλώσει μια τεχνητά γιορταστική ατμόσφαιρα και να προστατεύσει το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Αθήνα ή τον φρεσκοστημένο Πήγασο στην Κόρινθο;). Μήπως η τέχνη μπορεί να μας δώσει κάποιες απαντήσεις;

Για να ξεκινήσω λοιπόν τη προσέγγισή μου, μετέφρασα και παραθέτω ένα μέρος μιας διάλεξης του καθηγητή Richard Ingersoll από το Rice University, στο Houston, Texas με τίτλο "Cities in History: The Uses of Decorum".


"Στην αίθουσα συνεδριάσεων των Noveschi (το συμβούλιο των Εννέα) στη Σιένα, τη Sala della Pace, υπάρχει ένα από τα μεγάλα ντοκουμέντα της πολιτικής ιδεολογίας της μεσαιωνικής πόλης-κράτους, εν μέρει επιγραφή και εν μέρει ζωγραφική, που είναι γνωστό ως 'κύκλος της καλής και κακής κυβέρνησης'. Οι τοιχογραφίες είναι του 1340 από τον Ambrogio Lorenzetti, ο οποίος ήταν επιφανές μέλος της άρχουσας τάξης και γνωστός, πέρα από τις δεξιότητες του ως καλλιτέχνη, για την ευρεία γνώση του της πολιτικής θεωρίας. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό έργο τέχνης, εντελώς διαφορετικό από προηγούμενα ή μεταγενέστερα έργα: συνδυάζει ρεαλιστικές όψεις για το τοπίο της καλής και της κακής πόλης, με αλληγορικές φόρμουλες για τις αρετές που απαιτούνται ώστε να επιτευχθεί καλή διακυβέρνηση. Χρησιμοποιώντας υπερ-προοπτική χωρική υποχώρηση, ο Lorenzetti δημιουργεί εξαίσια, μια ενιαία άποψη της πόλης και της εξοχής. Το έργο είναι ένα μανιφέστο, και είχε σκοπό να ενισχύσει το όραμα όσων είχαν ήδη πεισθεί - ένα μάθημα για τους εννέα, που εναλλάσσονταν κάθε δύο μήνες, υπενθυμίζοντάς τους τις συμφωνημένες αξίες και στόχους.

Θα ήθελα να αναλύσω το έργο αυτό του Lorenzetti σαν ένα μέσο κατανόησης της Μεσαιωνικής πόλης. Θα έπρεπε κανείς να το δει από αριστερά προς τα δεξιά, από την κακή πόλη προς την καλή πόλη. Το τείχος που αφιερώνεται στην κακή πόλη είναι μια υπενθύμιση του "τοπίου του φόβου" που αναφέρθηκε νωρίτερα (σημ. μτφ: ως 'τοπίο του φόβου' αναφέρεται ο συνδυασμός φτώχειας, λιμών, πολέμων και ασθενειών όπως η πανούκλα καθώς και σκληρών κοινωνικών διακρίσεων από την εκκλησία και την άρχουσα τάξη) και από το οποίο προήλθε η κοινωνία της εποχής. Είναι μια πόλη που κατοικείται από τέρατα, μορφές συχνά αναφερόμενες στις δυσκολότερες στιγμές της κοινωνίας πριν από το έτος 1000. Πάνω από την πύλη της πόλης, ίπταται μια τραχιά στρίγκλα που ονομάζεται "Timor", ή Φόβος, που κραδαίνει το ξίφος της και φέρει μια επιγραφή που αναφέρει:"Επειδή κάθε ένας επιδιώκει μόνο το δικό του καλό, σε αυτή την πόλη, η Δικαιοσύνη ανατίθεται στον Τύραννο. Έτσι, σ' αυτό το δρόμο, κανείς δεν περνά χωρίς φόβο για τη ζωή του, αφού γίνονται ληστείες εκτός και εντός των πυλών της πόλης". Παρακάτω βλέπουμε την ύπαιθρο να μαίνεται στις φλόγες με καιόμενα κτίρια και λεηλασίες, εγκαταλελειμμένα χωράφια, γέφυρες αποκλεισμένες από στρατιώτες. Η πύλη για την πόλη είναι επίσης αποκλεισμένη από στρατιώτες και μέσα στην πόλη, κατεστραμένα κτίρια, άνθρωποι που πολεμούν, γυναίκες που βιάζονται. Η πόλη προσομοιάζει προς την περιγραφή της κόλασης του Δάντη, "una citta dolente", μια πόλη που υποφέρει, και επιβιώνει μέχρι την πόλη της παλιάς φεουδαρχικής τάξης. Δίπλα στη σκηνή της κακής πόλης βρίσκονται οι αλληγορίες της κακής κυβέρνησης με την εικόνα του Τύραννου με τα κέρατα στο κέντρο και τη Δικαιοσύνη δέσμια στα πόδια του.

Στον επόμενο τοίχο βλέπουμε το αλληγορική διάγραμμα της καλής κυβέρνησης όπου η μορφή της Δικαιοσύνης ως υπομόχλιο για τις κλίμακες, είναι ισορροπημένη με την εστεμμένη μορφή του κοινού καλού. Αυτά ενώνονται με ένα σχοινί, το οποίο διέρχεται από μια μορφή που ονομάζεται Concord (λογοπαίγνιο για "με το σκοινί") και 24 καλοαναθρεμμένους ανθρώπους που κρατούν το σκοινί με αλληλεγγύη. Η μορφή της ειρήνης, ντυμένη με πανοπλία καταλαμβάνει το κέντρο της σύνθεσης και έδωσε το όνομά της στην αίθουσα. Η προσφυγή στη δικαιοσύνη είναι παντού: "Αυτή η Ιερή Αρετή (δικαιοσύνη), όπου έχει κανόνες, φέρνει την ενότητα στις ψυχές των πολιτών για να συγκεντρωθούν στο σκοπό να κάνουν το κοινό καλό τους, Θεό". Κυριολεκτικά, το κοινό καλό κατισχύει του ιδίου συμφέροντος. Η εικόνα καθιστά σαφές ότι δεν πρόκειται για ένα καθεστώς που βασίζεται στην αμνηστία: η δικαιοσύνη αποκεφαλίζει εκείνους που το αξίζουν και ενάντιοι στους απατεώνες είναι οι αστυνομικοί που συνέλαβαν τους κλέφτες και τους εχθρούς του κράτους και τους αλυσόδεσαν: ένα μείζον κατασκευαστικό έργο της εποχής είναι η φυλακή που προστέθηκε στο πίσω μέρος του Palazzo Pubblico.

Τέλος, υπάρχει και η απεικόνιση της καλής πόλης, μια εξιδανίκευση της Σιένα που αποδίδεται όχι με ρεαλιστικές, αλλά με ρητορικές λεπτομέρειες. Ως απάντηση στο άλλο τοίχο του Φόβου είναι η επιγραφή Securitas (Ασφάλεια) και μια εύθυμος, ημίγυμνη μορφή της νίκης, φέρουσα αγχόνη και η οποία ίπταται υπεράνω της πύλης της πόλης με την επιγραφή: "χωρίς φόβο κάθε άνθρωπος μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερα, να καλλιεργήσει και να επιχειρήσει, εφόσον αυτή η κοινότητα θα διατηρήσει τη Δικαιοσύνη ως κυρίαρχο, διότι αυτή αποψίλωσε το κακό από όλες τις εξουσίες του". Η σύνθεση αυτή χωρίζεται σε δύο ίσα μέρη, σαν να λέμε ότι η καλή πόλη είναι μια μορφική ισορροπία της πόλης με την εξοχή.

Μέσα στα τείχη, η πόλη έχει μόνο λίγα αναγνωρίσιμα στοιχεία της Σιένα, όπως το κωδωνοστάσιο του Duomo και η μορφή της λύκαινας πάνω από την πύλη. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι σε αντίθεση με τις απόψεις της Αναγέννησης για την ιδανική πόλη, η ιδανική πόλη του Lorenzetti είναι θορυβωδώς γεμάτη κόσμο, πυκνή μέχρι του σημείου της εκρήξεως, με ποικιλία ετερογενών κτιρίων, κάποιων ημιτελών. Το μήνυμα είναι κυρίως να αφήνονται τα πράγματα ως έχουν, παρά να αναγκάζονται σε μια νέα γεωμετρική τάξη. Δεν υπάρχουν χώροι συνεκτικοί σαν την Piazza del Campo (η οποία παρεμπιπτόντως άνοιξε πέντε χρόνια μετά την ζωγραφική) στην εικόνα, αλλά μάλλον την τυχαία συλλογή κτιρίων, με ανοιχτό το ισόγειό τους για τις επιχειρήσεις και με πολυάριθμα παράθυρα. Ο πληθυσμός της είναι ένα μείγμα έφιππων ευγενών, οι έμποροι και μαγαζάτορες καθώς και οι χωρικοί. Δεν υπάρχουν κληρικοί παρόντες, ούτε στρατιώτες, κάτι που είναι εντελώς αντίθετο με τις δημογραφικές στατιστικές που αναφέρουν αρκετές χιλιάδες κληρικούς και τουλάχιστον 3000 στρατιώτες που χρησιμοποιούνται ως αστυνομία για την κοινότητα. Οι ευγενείς όλοι φαίνεται να εγκαταλείπουν την πόλη - είναι ελεύθεροι να κυκλοφορούν, αλλά σε μία εικόνα εξέρχονται μίας πύλης σε μια γαμήλια τελετή και σε μια άλλη, βγαίνουν έξω από την πύλη για κυνήγι. Στις καμάρες των καταστημάτων θα βρείτε ένα οινοπωλείο όπου οι άνθρωποι παίζουν σκάκι, ένα κοσμηματοπωλείο, ένα ράφτη, ένα τσαγκάρη κι ένα δάσκαλο με τους μαθητές του. Οι χωρικοί φέρνουν ξύλα και προϊόντα. Οι έμποροι έχουν μουλάρια φορτωμένα με σακιά, υπάρχουν άνδρες και γυναίκες που εργάζονται σε αργαλειούς στο παρασκήνιο. Είναι μια πόλη της εργασίας και της ανταλλαγής ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει το παιδικό παιχνίδι και φαίνεται ιδανικά ελεύθερη από ταραχές. Η πιο περίεργη σειρά δυσανάλογων μορφών, εννέα κορίτσια που χορεύουν, ενώ ένα παίζει το ταμπούρλο, σαφώς αποτελεί αλληγορία της αρμονίας του συμβουλίου των Εννέα (Noveschi). Υπήρχαν νόμοι κατά του δημόσιου χορού ή της ένδυσης με πολυτελή φορέματα στους δημόσιους χώρους. Τα κτίρια στην πόλη ως επί το πλείστον έχουν δίχωρα παράθυρα, με γλάστρες. Υπάρχουν σε εξέλιξη οικοδομές, σημάδι μιας υγιούς οικονομίας τότε όπως και τώρα, δεδομένου ότι ένα σημαντικό τμήμα της οικονομίας είχε σχέση με τις αγοραπωλησίες ακινήτων.

Έξω από την πύλη συναντάμε έναν κυνηγό με γεράκι, του οποίου η ρεαλιστική στροφή του σώματος δείχνει μια σύγχρονη αντίληψη του χώρου. Κοντά του είναι ένας ζητιάνος και αγρότες να φέρνουν χοίρους και εμπορεύματα. Η ύπαιθρος είναι καλά οργανωμένη με βίλες και αγροκτήματα. Οι έμποροι έρχονται στην πόλη μέσω μιας γέφυρας, και όλα φαίνονται καλοποτισμένα. Η αλληγορική φύση της εικόνας γίνεται σαφής με τη φύτευση να γίνεται από τους αγρότες σε ένα μέρος της εικόνας και τη συγκομιδή σε άλλο. Στο βάθος φαίνεται η θάλασσα, και το επίνειο της Σιένα, η Talamone. Το μήνυμα είναι σαφές ότι για να διατηρήσει την ευημερία, οι Noveschi πρέπει να συνεχίσουν να συντηρούν το οδικό δίκτυο. και την επικοινωνία με τον υπόλοιπο κόσμο. Καθώς η πόλη είχε υποστεί ένα λιμό ένα χρόνο πριν από την έναρξη του έργου από τον Lorenzetti, η αφθονία της υπαίθρου είναι σαφώς ένας μύθος, ότι μια συνεκτική πολιτική για το νερό προσπαθούσε μόλις να εγκαθιδρυθεί. Τόσο η εικόνα της υπαίθρου όσο και της πόλης ήταν αναγνωρίσιμες ως η Σιένα, αλλά σαφώς εκείνης που είχε επιλύσει τις κοινωνικές συγκρούσεις και είχε αφήσει πίσω της την έλλειψη των πόρων. Η ιδεολογία ότι το καθεστώς μπορεί να δικαιολογήσει τη μονοπώληση της εξουσίας μόνο όταν αυτό εξυπηρετεί ένα υπεύθυνο σύστημα δικαιοσύνης, διαπερνά όλα τα επίπεδα αυτού του οράματος.

Η ταχεία ανατροπή των Noveschi το 1355, μετά τα καταστροφικά χρόνια της πανούκλας και την εξωτερική υποστήριξη της Γαλλίας, έδειξε ότι το καθεστώς τους δεν ήταν τόσο αρμονικό ή σταθερό όπως προβλέπεται από το έργο να υποθέσουμε. Αν και συμπεριέλαβαν τους ευγενείς casati σε κάποιο βαθμό, η ζήλια μεταξύ των τάξεων οδηγούσε συχνά σε ξεσπάσματα αναρχίας, ενώ και οι κατώτερες τάξεις εύκολα θα μπορούσαν επίσης να κινητοποιηθούν κατά των Noveschi, δεδομένου ότι είχαν την αίσθηση ότι οι φόροι τους είχαν υπεξαιρεθεί για την καταβολή των μισθών σε υπαλλήλους και μισθοφόρους, μεταξύ των οποίων και η αστυνομική δύναμη των 3.000 στρατιωτών.

Οι Noveschi ακολούθησαν ένα συνειδητό αισθητικό και πολιτικό πρόγραμμα που υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι προσέλαβαν τον Lorenzetti να δημιουργήσει ένα μοναδικό έργο τέχνης για να περιγράψει τη Δημοκρατία ως έργο τέχνης. Άφησαν πίσω τους μια σειρά από εντυπωσιακές παρεμβάσεις, τόσο μνημειακών όσο και υποδομών, που ώθησαν την πόλη στο όριο της ανάπτυξης πέρα από το οποίο δεν θα μπορούσαν ποτέ να φτάσουν μέχρι πρόσφατα. Υπάρχει μια επιγραφή στη μεγάλη αίθουσα του Συμβουλίου της Καμπάνας, κάτω από την εικόνα της Παναγίας του Simone Martini, το μεγάλο έμβλημα της πόλης και τον πολιούχο άγιο, που συνοψίζει τη νέα συμπεριφορά της εμπορικής τάξης στην πόλη: "Αυτοί που εργάζονται σκληρά για έναν όμορφο και έντιμο στολισμό της πόλης τους είναι άξιοι επαίνων και επιδοκιμασιών. Χωρίς τάξη, δεν γίνεται τίποτα καλό, και εσείς είστε οι άνθρωποι που πρέπει να εγκαθιδρύσετε την τάξη και το νόμο σε ολόκληρη την πόλη."
Η ομορφιά έγινε ένα δημοτικό όραμα για τους Noveschi, ένα ρητορικό εργαλείο για να συλλάβει τη φαντασία της πόλης και να εγκαθιδρύσει ένα νέο κράτος μετά την φεουδαρχική εποχή, όπου η δικαιοσύνη θα ήταν το θεμέλιο της εξουσίας και όχι η ισχύς ή η θρησκευτική αρχή."

Πολιτική και Φιλοσοφία

... ταις πόλεσιν ἠ οἱ βασιλη̂ς τε νυ̂ν λεγόμενοι και δυνάσται φιλοσοφήσωσι γνησίως τε και ἱκανω̂ς, και του̂το εἰς ταὐτον συμπέσῃ, δύναμις τε πολιτική και φιλοσοφία, τω̂ν δε νυ̂ν πορευομένων χωρίς ἐφ' ἑκάτερον αἱ πολλαί φύσεις ἐξ ἀνάγκης ἀποκλεισθω̂σιν, οὐκ ἐστι κακω̂ν παυ̂λα, ὠ̂ φίλε Γλαύκων, ται̂ς πόλεσι, δοκω̂ δ' οὐδέ τῳ̂ ἀνθρωπίνῳ γένει...

Πλάτων, Δημοκρατία, [V.473d]

Επιθυμεί άραγε κανείς να σχολιάσει;

Εύγε κύριε Κωνσταντογιάννη!

Στο τελευταίο δημοτικό συμβούλιο, ο δήμαρχος, εξέφρασε την άποψη ότι στις εκδηλώσεις πρέπει να παίρνουν το λόγο μόνο πρόσωπα με θεσμική ιδιότητα. Αν εξετάσει κανείς αυτή την άποψη ως προς το τυπικό της μέρος, έχει δίκιο. Επί της ουσίας, του απάντησε, πολύ εύστοχα κατά τη γνώμη μου, ο δημοτικός σύμβουλος της ελάσσονος μειοψηφίας κύριος Κωνσταντογιάννης, πως "εμείς φτιάχνουμε τους θεσμούς".
Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα, 6 μόλις δευτερολέπτων, για να προσδώσω έμφαση στα λεγόμενα του:

Free Burma!

ΝΔ - Εκλογές - Ανανέωση Εντολής ή Απαξίωσης;

Η νέα διακυβέρνηση ξεκίνησε με υποσχέσεις (όπως ήταν φυσικό). Υποσχέσεις σημαντικές γιατί άπτονταν της λειτουργίας των θεσμών. Υποσχέθηκε ‘σεμνότητα και ταπεινότητα’. Θα αποφύγω την τοποθέτηση επί μιας θέσης ηθικολογικής και νεοσυντηρητικής (άλλωστε έχω γράψει πρόσφατα για τον παράλληλο ιδεολογικό βίο των Bush και Καραμανλή), με όρους ηθικής. Θα το κάνω όμως με όρους πολιτικής. Πολιτικά λοιπόν, το ‘σεμνά και ταπεινά’ μεταφράζεται σε σεβασμό των θεσμών. Αυτών που διέπουν το πολίτευμα, τη λειτουργία των οργάνων του και την επικοινωνία των θεσμών με τους πολίτες. Εκεί, η κυβέρνηση παρουσίασε το χειρότερό της εαυτό.
Τα παραδείγματα σωρευτικά και ισχυρά. Τι να πρωτοθυμηθεί κανείς. Τον ξυλοδαρμό και την κακοποίηση φοιτητών (από ζαρντινιέρες!), μεταναστών που απήχθησαν και άλλων που εξευτελίστηκαν σε αστυνομικά τμήματα; Την κάθετη εφόρμηση ‘γαλάζιων στούκας’ στις μίζες είτε μέσω της επιτροπής ανταγωνισμού, είτε μέσω χρηματιστηριακών εταιρειών; Την πρόσληψη ‘ειδικών φρουρών’ που γίνεται χωρίς πανελλήνιες εξετάσεις ενώ οι κανονικοί αστυνομικοί εισάγονται πλέον μ΄αυτές; Την άρνηση στο να εισάγονται και οι πυροσβέστες με αυτόν τον τρόπο αντί για την πρόσληψη ημιεκπαιδευμένων εποχιακών δασοπυροσβεστών που κάποτε αποτυγχάνουν να προστατεύσουν ακόμα και τη ζωή τους, όπως τραγικά πληροφορηθήκαμε το φετινό καλοκαίρι; Την πρόσληψη αγροφυλάκων με βάση διαγωνισμό προ 15ετίας για να γνωρίζουν καλά τα δάση και να πληροφορούν εγκαίρως αλλά και να υποδεικνύουν δρόμους πρόσβασης στους δασοπυροσβέστες (όλα αυτά στην εποχή των GPS); Την ανερυθρίαστη επιθυμία του υπουργού υγείας να προσλάβει νοσηλευτές εκτός ΑΣΕΠ τη στιγμή που δεν μπόρεσε καλά-καλά να διορίσει τους επιτυχόντες από τον τελευταίο διαγωνισμό επί ΠΑΣΟΚ; Την άλωση του θεσμού του ΑΣΕΠ με την εφεύρεση της ‘αντικειμενικής’ συνέντευξης; Την ευθεία βολή στη φερεγγυότητα των πανελλαδικών εξετάσεων με το σκάνδαλο της επαναβαθμολόγησης γραπτών; Την περιφρόνηση της ΑΔΑΕ στο σκάνδαλο των υποκλοπών; Τη σχιζοφρενική δήλωση υπουργού από το βήμα της Βουλής ότι κάνει αγγαρεία, τη στιγμή που μιά μάνα στη Βέροια αναζητεί επί μήνες εναγωνίως το γιό της; Αν υπήρχε πρωθυπουργός, έπρεπε την ίδια στιγμή, εκεί, στη Βουλή, να τον απαλλάξει του βάρους. Αλλά ο πρωθυπουργός ζει σε ένα κέλυφος πολιτικής προστασίας κατά το οποίο, το μείζον δεν είναι η χώρα, αλλά ο ίδιος. Σκοπός του είναι να φαίνεται ως ‘καταλληλότερος’, όχι να είναι. Τώρα λοιπόν, που φτάσαμε κοντά στο τέρμα, η αγωνία του δεν είναι για τη χώρα αλλά για τον εαυτό του, για την επανεκλογή του. Το τελευταίο δεν είναι έγκλημα όταν γίνεται με γνώμονα το σεβασμό των θεσμών. Όταν όμως οι θεσμοί κόβονται, ράβονται και ερμηνεύονται με βάση κοντόφθαλμα εκλογικά συμφέροντα, τραυματίας είναι η δημοκρατία. Θυμίζω ότι το 2004 οι εκλογές προκηρύχθηκαν ακριβώς 2 μήνες πριν, στις 7 Ιανουαρίου 2004.
Οι ψύχραιμοι θα παρατήρησαν ότι δεν αναφέρθηκα σε ζητήματα πολιτικής, κατεύθυνσης, οράματος κτλ αλλά αποκλειστικά και μόνο στην απαξίωση θεσμών. Ακόμα και αυτών που ήταν ήδη τραυματισμένοι, όπως η άψυχη πολιτικά φιγούρα του προέδρου της δημοκρατίας που αντί για σύμβολο κατάντησε σερβιτόρος των κυβερνήσεων. Αυτό δεν σημαίνει καθόλου πως δεν υπάρχουν κατά τη γνώμη μου κραυγαλέες περιπτώσεις εσφαλμένων πολιτικών χειρισμών. Το αντίθετο μάλιστα. Αλλά η λειτουργία των θεσμών οφείλει να είναι υπεράνω όλων. Και η νέα διακυβέρνηση, τους κακομεταχειρίστηκε βάναυσα.
Γιατί όμως ο Καραμανλής να προστρέξει στις πιο εξπρές εκλογές της μεταπολίτευσης; Τι δικαιολογεί μια τέτοια πρεμούρα; Ποιό εθνικό θέμα είναι σε έξαρση; Ποιό γεγονός τον υποχρέωσε; Δεν υπάρχει κανένα. Οι δικαιολογίες που επικαλέστηκε, επιεικώς φαιδρές. Να έχει, λέει, η κυβέρνηση, άνεση χρόνου για να συντάξει το νέο προϋπολογισμό (μήπως θέλει κι έναν αράπη να της κάνει αέρα;) Βιάζονται, λέει, οι πολίτες να δουν μεταρρυθμίσεις... Θού Κύριε...
Αλλά, τότε, γιατί βιάζεται τόσο; Η μόνη προφανής εξήγηση είναι να μη δώσει χρόνο στη δημιουργία νέων αρνητικών ειδήσεων, όπως πχ το πόρισμα για τα ομόλογα. Τρέμει την ανικανότητα του ιδίου και της κυβέρνησής του. Τρέμει το άδηλο γιατί είναι μοιρολάτρης. Δεν διαμορφώνει το μέλλον, το φοβάται. Γι αυτό μπορεί κάλλιστα να χάσει τις εκλογές. Το ερώτημα όμως επανατίθεται:
Ο Καραμανλής μπορεί κάλλιστα να χάσει τις εκλογές, το ΠΑΣΟΚ όμως, μπορεί να τις κερδίσει;

Ενδυνάμωση και Συμμετοχικές Διαδικασίες

Είναι αλήθεια ότι το πολιτικό λεξιλόγιο του προοδευτικού χώρου εμπλουτίστηκε τα τελευταία χρόνια με πλήθος νεοφερμένων εννοιών που έγιναν γρήγορα της μόδας (zeitgeist) στις πολιτικές συζητήσεις. Μία εξ’ αυτών είναι και η έννοια της ενδυνάμωσης (empowerment). Η έννοια αυτή αφορά κάθε έναν από τους πολίτες και σύμφωνα με τον Immanuel Wallerstein, είναι μια αέναη διαδικασία κοινωνικής δράσης που προάγοντας τη συμμετοχή ατόμων και ομάδων, στοχεύει στην αύξηση του ελέγχου επί των ατομικών και κοινωνικών δρώμενων, τη βελτίωση της πολιτικής αποτελεσματικότητας και την εδραίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Έτσι δικαιολογείται η σύγχρονη πρεμούρα για συμμετοχή και οι μοντέρνες φωνές για συμμετοχικότητα, συμμετοχικές διαδικασίες, συμμετοχική δημοκρατία κτλ. Έτσι ερμηνεύεται και η προσπάθεια (κάποτε βέβαια είναι μόνο ρητορική) να προσφερθούν σε όσο το δυνατόν περισσότερους, όσο το δυνατόν περισσότερες ευκαιρίες συμμετοχής. Η πρακτική αυτή έχει εφαρμοστεί από όλα σχεδόν τα προοδευτικά κόμματα στον δυτικό κόσμο. Αλλά μέχρις στιγμής, παντού, τα δίχτυα της συμμετοχής μαζεύουν μόνο μαρίδα. Ποιός είναι άραγε ο λόγος; Οι Alice Casey και Stella Creasy από τον βρετανικό οργανισμό Involve καταθέτουν σε ένα άρθρο τους:

«Η παροχή ‘de facto’ ευκαιριών για ενδυνάμωση εκ μέρους των πολιτικών οργανισμών, συνιστά μια μάλλον ονειρική προσέγγιση. Εδώ, οι διαδικασίες έχουν το προβάδισμα έναντι των ανθρώπων, καθώς οι πολιτικοί συχνά πιστεύουν πως ‘αν τους δώσουμε την ευκαιρία, θα έλθουν’. Σε όλη τη χώρα, υπάρχουν αμέτρητες ευκαιρίες συμμετοχής που όμως εστιάζουν στην ίδια αυτήν την ενδυνάμωση και όχι στο πώς θα καλύψουν τις ανάγκες των τοπικών κοινοτήτων. Αυτή η προσέγγιση στο τέλος καταλήγει υπέρ αυτών που νιώθουν άνετα σε παρόμοια περιβάλλοντα, που έχουν το χρόνο, τις ικανότητες και την επιμονή να παρίστανται σε όλες αυτές τις συναντήσεις».

Οι πολιτικοί λοιπόν πιστεύουν πως αν προσφέρουν ευκαιρίες συμμετοχής, οι πολίτες θα σπεύσουν να τις εκμεταλλευτούν. Αυτό όμως δεν επιβεβαιώνεται. Οι πολίτες δεν συμμετέχουν επειδή πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους δεν μπορεί να κάνει τη διαφορά. Γιατί νιώθουν ότι υπερφαλαγγίζονται από τους επαγγελματίες της συμμετοχής. Γιατί κάποιοι τους έχουν πείσει για την αδυναμία της γνώμης τους. Γιατί η θεματολογία δεν τους αφορά. Γιατί οι ομιλούντες βρίσκονται σε απόσταση από την κοινωνία και δεν μπορούν να αντιληφθούν πού βρίσκεται κάθε στιγμή η κοινωνική ενέργεια και δυναμική (κάποιοι απ’ αυτούς, αντί να την αναζητούν, επιδιώκουν να την δημιουργούν σε αγαστή συνεργασία με τα ΜΜΕ).

Η αποδυνάμωση της συμμετοχής επιτρέπει σε μεσαία κυρίως στελέχη, που είναι χρόνια στο πολιτικό κουρμπέτι, να προβάλουν τις απόψεις τους όχι μόνο ως σωστές, αλλά και ως μοναδικές. Αυτό, δεν ζημιώνει μόνο τον πολιτικό οργανισμό στον οποίον ανήκουν και ο οποίος φέρεται, αν όχι να υιοθετεί, τουλάχιστον να εγκολπώνει απόψεις που κάποτε έρχονται σε αντίθεση με πάγιες θέσεις και αξίες του, αλλά έχει ένα ακόμη, τραγικό αποτέλεσμα: την επικράτηση της ατομικής νοημοσύνης έναντι της συλλογικής (individual vs collective intelligence). (Κάπως έτσι, διεκδικήσεις, μάχες και εκστρατείες, καταλήγουν να εκφυλίζονται στην αντιπαράθεση μεταξύ των προσώπων-υποψηφίων. Και όταν το ερώτημα περιορίζεται στο πρόσωπο, γίνεται περισσότερο κατανοητό γιατί ο κάθε Ψωμιάδης μπορεί να είναι σε πλεονεκτική θέση έναντι των αντιπάλων του.)

Η ένδεια συλλογικής νοημοσύνης με τη σειρά της αποστερεί από τις κοινωνικές ομάδες τη δυνατότητα να αναπτύξουν συλλογική συμπεριφορά. Και είναι ακριβώς στα πλαίσια των συλλογικών συμπεριφορών που αναπτύσσονται οι καινοτομίες που οδηγούν στην αύξηση της διαφοροποίησης, την ενσωμάτωση της διαφορετικότητας, την εξέλιξη της πολυπλοκότητας αλλά και της αρμονίας εν τέλει, των κοινωνιών. Το κενό αυτό σπεύδουν να καλύψουν προκατασκευασμένα μοντέλα συλλογικής συμπεριφοράς όπως το ηθικο-θρησκευτικό ή το πατριωτικό-εθνικιστικό. Η ενσωμάτωση παρόμοιων μοντέλων στη δημοκρατική δημόσια σφαίρα, οδηγεί μετά βεβαιότητας σε νεο-συντηρητικά πρότυπα σαν κι αυτά που κυριαρχούν σήμερα στις ΗΠΑ (the flag and the cross) αλλά και στη χώρα μας (σεμνά και ταπεινά).

Καθίσταται έτσι επείγουσα ανάγκη, οι ευκαιρίες συμμετοχής που προσφέρονται στους πολίτες, να σχεδιάζονται με βάση τις ανάγκες των πολιτών και των τοπικών κοινωνιών και όχι αυτές του κόμματος. Μέχρι τότε, ακόμη και αν οι αριθμοί της συμμετοχής ευημερούν, ελάχιστη ουσιαστική συμβολή θα προκύπτει και άρα ελάχιστη θα είναι και η παραγόμενη προστιθέμενη αξία για τον πολιτικό οργανισμό.

Η Διαβούλευση ως Όρος Δημοκρατίας

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι δεν είμαι μέλος της Κίνησης Πολιτών. Αποδέχθηκα όμως με χαρά την πρόσκληση να γράψω ένα κείμενο για το εφημεριδάκι της Κίνησης. Ο λόγος είναι ουσιαστικός: ο χώρος της τοπικής αυτοδιοίκησης οφείλει να αποτελεί προνόμιο των τοπικών κοινωνιών και των πολιτών και όχι των κομμάτων που με το εργαλείο του χρίσματος ρυθμίζουν αφ’ υψηλού, κυριολεκτικά σαν τις μαριονέτες, τα πράγματα. Προσωπικά, εκτιμώ πως δεν θα αργήσει η στιγμή που τα χρίσματα (αυτή η συγκεντρωτική και πατερναλιστική, άρα αντιδημοκρατική και συντηρητική τακτική) θα γίνουν ιστορία. Τότε, θα πέσουν οι μάσκες γύρω από πολλά πράγματα. Εννοώ κυρίως τις τακτικές που ακολουθούν όλοι οι χώροι και οι εκπρόσωποί τους για να αντιμετωπίσουν τόσο τους πολιτικούς τους αντιπάλους όσο και τα δημοτικά πράγματα.
Πιστεύω πως αυτό που θα αποκαλυφθεί με παταγώδη θόρυβο, θα είναι η σχεδόν τελεία έλλειψη διαβουλευτικών ικανοτήτων από τους περισσότερους εμπλεκόμενους. Δυστυχώς, η μεταπολίτευση μας κληροδότησε την κουλτούρα της αντιπαράθεσης και όχι της διαβούλευσης. Διαλόγων καταδικασμένων στη διαφωνία πριν ακόμη αρχίσουν. Συνεδριάσεων σχεδιασμένων να παράξουν αντιπολιτευτικό πάταγο. Έτσι ερμηνεύεται ο σημερινός μας πολιτικός μεσαίωνας όπου αρκετοί πολίτες ψηφίζουν αυτόν που χαμογελά περισσότερο, αυτόν που επιτίθεται στους αντιπάλους του λιγότερο, κι ας είναι κενός περιεχομένου, κι ας το γνωρίζουν αυτό πολύ καλά. Κατά βάθος, είναι η λογική της στείρας αντιπαράθεσης που καταψηφίζει ο κόσμος. Αυτό σημαίνει πως πολλοί επιθυμούν την απόδραση από τα μεταπολιτευτικά αδιέξοδα του χθές, αλλά δεν τους προσφέρονται ή δεν είναι σε θέση να διακρίνουν τις -λιγοστές σε κάθε περίπτωση- αξιόπιστες εναλλακτικές λύσεις.
Αντίθετα, η έννοια της διαβούλευσης συνίσταται στην προσεκτική, συνειδητή, πολυεπίπεδη και σε βάθος προετοιμασία των απαραίτητων διαδικασιών για την κατάκτηση της συναίνεσης (consensus). Η τελευταία κρύβει μέσα της ένα μεγαλείο. Φέρνει κοντά τους συντελεστές της. Ενώνει τους ανθρώπους. Μέσα από αυτήν είναι που θα ξεπηδήσει η κοινωνία των πολιτών ως ενιαίος, συμπαγής και αποτελεσματικός οργανισμός. Είναι ο καταλύτης της ραγδαίας αύξησης της συμμετοχής. Ο επιταχυντής της απαξίωσης των χρεωκοπημένων διαχωριστικών γραμμών του χθες. Είναι η οριστική απάντηση στην περιθωριοποίηση ικανών αλλά μειοψηφικών κοινωνικών δυνάμεων. Είναι η ικανή και αναγκαία συνθήκη για να περάσουμε από την εκλογή των εκλόγιμων, στην εκλογή των ικανών. Γιατί, μην έχετε καμία αμφιβολία, εκλόγιμος δεν σημαίνει αυτόματα ικανός.
Πρέπει όμως να επισημάνουμε ένα κρίσιμο για την επιτυχία σημείο. Όλοι μας έχουμε την τάση να συγχρωτιζόμαστε και να μιλάμε με ανθρώπους που σκέφτονται περίπου όπως εμείς, να διαβάζουμε αναλύσεις συμβατές με τη σκοπιά μας, αυτές που διαβάζουν πάνω-κάτω και οι φίλοι μας, να υιοθετούμε θέσεις και να αγκαλιάζουμε δράσεις που ‘μιλούν’ στον εσωτερικό μας κόσμο. Αναπόφευκτα, κρίνουμε τους ‘άλλους’ με τα ίδια, ‘δικά μας’ κριτήρια, οδηγούμενοι έτσι σε κατηγοριοποιήσεις και σε εξαρτημένα αντανακλαστικά του τύπου ‘αυτός είναι της Κίνησης’ (στη θέση της Κίνησης μπαίνει οτιδήποτε), κι αυτό σημαίνει μια προκατασκευασμένη συμπεριφορά απέναντί του. Ε, αυτό είναι καταστροφικό. Πρέπει να μάθουμε να ζυγίζουμε την επάρκεια, τη βαρύτητα και το κύρος των επιχειρημάτων των άλλων. Άλλοι, βλέπετε, θέλουν μια πόλη κατά προτεραιότητα πράσινη, άλλοι μια πόλη ασφαλή, άλλοι μια πόλη υψηλής τεχνολογίας και άλλοι μια πόλη νοσταλγίας κοκ. Κανένα όμως από αυτά τα μοντέλα δεν μπορεί να εφαρμοστεί καθολικά και να επιβληθεί σε όλους. Τα θετικά σημεία όλων αυτών των μοντέλων πρέπει να ζυγισθούν με προσοχή προκειμένου να ληφθούν αποφάσεις με ορθότητα και βιωσιμότητα. Αυτό ακριβώς είναι το έργο της διαβούλευσης και όποιοι το αρνούνται, αρνούνται την ίδια τη δημοκρατία. Δεν αρκεί το εκλογικό ποσοστό, ας είναι και 99%. Το εκλογικό αποτέλεσμα δεν είναι λευκή επιταγή, ούτε μπορεί κανείς να ταμπουρώνεται πίσω από αυτό για να επιβάλλει τη θέλησή του. Αντίστοιχα, ούτε ένα μικρό ποσοστό μπορεί να είναι δικαιολογία. Όλοι οφείλουν να αναζητούν τα σημεία σύγκλισης, τις ευκαιρίες συνεννόησης, τα στοιχεία που μας ενώνουν. Αλλά ακόμη και αυτά που μας κάνουν να διαφέρουμε, πρέπει να είναι λόγος γιορτής. Ας μάθουμε να γιορτάζουμε τη διαφορετικότητά μας, γιατί χάρη σ’ αυτήν υπάρχει πλούτος επιχειρημάτων και άρα διαβούλευση υψηλής ποιότητας.
Από αυτή τη σκοπιά ιδωμένο, το έργο ενός δημοτικού συμβουλίου μπορεί να είναι εξόχως ελκυστικό. Αρκεί τα μέλη του να αναγνωρίζουν και να σέβονται τα προαναφερθέντα. Αλλά και όταν οι συνθήκες αυτές απουσιάζουν, αυτό και πάλι δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως δικαιολογία. Απαιτείται πάντοτε, η διαρκής, αναλυτική και συστηματική κατάθεση προτάσεων και επιχειρημάτων με υπόβαθρο, τεκμηρίωση και σοβαρότητα.

Δημοσιεύτηκε αρχικά στο 5ο φύλλο της εφημερίδας της "Κίνησης Πολιτών".
Τη φωτογραφία του Ηρακλή με το ρόπαλό του βρήκα στο flickr υπό τον τίτλο "the exercise of power without deliberation is brutality".

Έλλειμμα Δημοκρατίας

Η τελευταία συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου ήταν αποκαλυπτική. Ξεγύμνωσε και ανέδειξε σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια το έλλειμμα δημοκρατικής συνείδησης της πλειοψηφίας. Δημοκρατία, μεταξύ άλλων, θα πει ελευθερία του λόγου. Στη συνεδρίαση αυτή καταγράφηκε μία ευθεία βολή κατά της ελευθερίας του λόγου. Η μειοψηφία στερήθηκε τη δυνατότητα να καταθέσει και να αναπτύξει την αντιπρότασή της σε ένα μείζον θέμα: τις κανονιστικές περί τους δημόσιους χώρους διατάξεις. Με συνοπτικές διαδικασίες και με μία επίδειξη αυταρχισμού, η πλειοψηφία επέβαλλε την άρον-άρον ψήφιση της πρότασής της, χωρίς να δοθεί επαναλαμβάνω, δυνατότητα συζήτησης, πόσο μάλλον βέβαια, δυνατότητα αποδοχής της παραμικρής τροποποίησης.
Για του λόγου το αληθές, παραθέτω ένα ηχητικό απόσπασμα από τη συνεδρίαση.



Η ποιότητα του ήχου δεν είναι, δυστυχώς, ικανοποιητική αλλά ακούγονται οι διαμαρτυρίες του κυρίου Κασίμη (ο οποίος όρθιος, μοίραζε εκείνη τη στιγμή στους δημοτικούς συμβούλους την αντιπρόταση του συνδυασμού του) στην εσπευσμένη και αγχωμένη απόφαση του προέδρου του ΔΣ να περάσει το θέμα σε ψηφοφορία, χωρίς συζήτηση. Ακούγεται μάλιστα καθαρά κάποια στιγμή και η φωνή του κυρίου Γιώτη να λέει «θέλω να ακούσω τον κύριο Κασίμη». Ο πρόεδρος του ΔΣ πράγματι, ρώτησε στην αρχή αν θέλει κανείς να τοποθετηθεί. Ο κύριος Κασίμης δεν αντελήφθη αμέσως το ερώτημα και μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, ξεκίνησε η ψηφοφορία. Παρά τις διαμαρτυρίες, παρά την πρότερη συνεννόηση με τον αρμόδιο αντιδήμαρχο κύριο Ανδρέου, τίποτα δεν έγινε. Τό’ πε ο πρόεδρος του ΔΣ, τό’ πε ο θεός. Κάτι σαν την εκτόξευση πυραύλου. Άμα πατήσεις το κουμπί, μετά δεν μαζεύεται πίσω.
Ερωτώ λοιπόν τον δήμαρχο: έτσι αντιλαμβάνεστε κύριε Πνευματικέ την αρχή της πλειοψηφίας; Ότι αφού έχετε την πλειοψηφία, μπορείτε να κάνετε ό,τι θέλετε; Ότι η συναίνεση είναι κάτι το άχρηστο εφόσον υπάρχει πλειοψηφία και αποτελεί αναγκαίο κακό μόνο όταν έχουμε ανάγκη τους υπόλοιπους χώρους; Αυτή η αλαζονική αντίληψη προσβάλλει όχι μόνο το συνδυασμό σας αλλά και την παράταξη στην οποία ανήκετε. Η οποία δεν είναι μαγαζάκι σας και δεν μπορεί να χρεώνεται τέτοιες πρακτικές.
Οι αληθινοί δημοκράτες κύριε δήμαρχε δεν φοβούνται το διάλογο. Αντίθετα, τον επιδιώκουν και κάνουν ό,τι μπορούν να τον διευκολύνουν (ακόμα και εις βάρος κάποτε των όποιων κανονισμών). Ο διάλογος δεν έβλαψε ποτέ κανέναν, η έλλειψή του όμως βλάπτει τη δημοκρατία. Αυτός που κρύβεται πίσω από τον κανονισμό, κρύβεται πίσω από το δάχτυλό του. Μπορούσατε να ακούσετε την αντίθετη άποψη και να την καταψηφίσετε. Δεν έχω ιδέα αν η μειοψηφία είχε να συνεισφέρει στο προς συζήτηση θέμα κάτι ενδιαφέρον και χρήσιμο. Μπορεί να άρθρωνε ανοησίες. Αλλά αφού δεν ακούστηκε, το σφάλμα το επωμίζεστε ολόκληρο εσείς.
Αλλά τι λέω, εδώ δεν θεώρησε σωστό ο αρμόδιος αντιδήμαρχος να κάνει ο ίδιος εισήγηση για το θέμα, η έλλειψη αντιεισήγησης μας πείραξε;